Jaka jest pensja naukowca w Polskiej Akademii Nauk?

W 2026 roku pensja zasadnicza asystenta w instytucie PAN może wynosić 4685 zł brutto, a w ogłoszeniach pojawia się też kwota 4806 zł brutto, czyli poziom płacy minimalnej. Nie oznacza to jednak, że każdy naukowiec w Polskiej Akademii Nauk zarabia tylko tyle. Rzeczywiste dochody zależą od stanowiska, stażu, kondycji finansowej instytutu oraz udziału w grantach.

Dlaczego oferty pracy w PAN budzą emocje?

Powodem jest dysproporcja między wymaganiami a proponowaną pensją. Jedna z ofert Instytutu Fizyki PAN dotyczyła asystenta, od którego oczekiwano doktoratu z fizyki, kilkuletniego doświadczenia, publikacji naukowych, biegłej znajomości angielskiego oraz umiejętności obsługi transmisyjnego mikroskopu elektronowego. Wynagrodzenie zasadnicze wynosiło 4806 zł brutto miesięcznie.

Ta kwota odpowiada minimalnemu wynagrodzeniu za pracę obowiązującemu w 2026 roku. Oferta nie jest dowodem na to, że wszyscy pracownicy PAN otrzymują płacę minimalną, ale pokazuje problem z finansowaniem części stanowisk, szczególnie asystenckich. Dyrektorzy instytutów wskazują, że podobne przypadki nie są jednostkowe, zwłaszcza w placówkach, których subwencja nie wystarcza na jednoczesne utrzymanie infrastruktury i podnoszenie płac.

Jak ustalana jest pensja naukowca w PAN?

Instytuty PAN mają samodzielność w prowadzeniu gospodarki finansowej i kształtowaniu polityki płacowej, ale działają w ramach przepisów określających minimalne stawki dla stanowisk naukowych. Podstawą jest wynagrodzenie zasadnicze, czyli stała kwota przypisana do stanowiska. Nie należy utożsamiać jej z całkowitym dochodem pracownika.

Minimalne stawki są powiązane z wynagrodzeniem profesora. W przypadku asystenta ustawowe minimum wynosi 50 proc. pensji profesora, przy czym kwota nie może być niższa od ustawowego minimalnego wynagrodzenia za pracę. Zestawienie stawek wskazywanych dla 2026 roku wygląda następująco:

Podane kwoty opisują poziom bazowy. Konkretna oferta może przewidywać inną stawkę, a do wynagrodzenia zasadniczego dochodzą dodatki. W materiałach dotyczących 2026 roku pojawia się także wyższa stawka adiunkta, wynosząca 7044,50 zł brutto po wejściu w życie nowego rozporządzenia. Dlatego przed porównaniem ofert trzeba sprawdzić datę, podstawę prawną oraz to, czy kwota dotyczy pensji zasadniczej, czy całego wynagrodzenia.

Co wpływa na realne zarobki naukowca?

Kwota podana w ogłoszeniu może być punktem wyjścia, a nie końcową wypłatą. Na rzeczywisty dochód wpływają przede wszystkim:

• Dodatek stażowy – rośnie wraz z okresem zatrudnienia i jest wypłacany niezależnie od pensji zasadniczej.
• Granty badawcze – projekty finansowane między innymi przez Narodowe Centrum Nauki mogą zapewniać środki na pracę badawczą i dodatkowe wynagrodzenia, ale nie są stałym składnikiem każdej pensji.
• Dodatki motywacyjne instytutu – ich wysokość zależy od budżetu placówki, wyników pracownika i wewnętrznych zasad wynagradzania.
• Awans na wyższe stanowisko – doktor może ubiegać się o stanowisko adiunkta, jeśli spełnia wymagania dotyczące dorobku i aktywności naukowej.

Grant nie jest automatyczną podwyżką. Wymaga przygotowania wniosku, konkurencji z innymi badaczami i oczekiwania na decyzję. Według informacji przekazywanych przez środowisko PAN wskaźnik sukcesu w konkursach NCN wynosi obecnie kilkanaście procent, więc nie każdy naukowiec uzyska takie finansowanie.

Różnice między instytutami mogą być znaczne. Placówki prowadzące badania bliższe zastosowaniom gospodarczym, realizujące duże projekty albo sprzedające usługi badawcze mają czasem możliwość wypłacania dodatków sięgających kilkudziesięciu procent ponad minima. Nie można jednak traktować tego jako standardu całej Akademii.

Dlaczego instytuty PAN zmagają się z niedofinansowaniem?

Instytuty PAN finansują nie tylko wynagrodzenia, lecz także kosztowną aparaturę, materiały, energię i serwis infrastruktury. W Instytucie Fizyki PAN sam roczny serwis zaawansowanego mikroskopu elektronowego może kosztować kilkaset tysięcy złotych. Takie wydatki są konieczne do prowadzenia badań, ale ograniczają środki, które można przeznaczyć na etaty.

Instytuty różnią się od wielu uczelni także strukturą przychodów. Uczelnia może korzystać z finansowania związanego z dydaktyką i dużą liczbą studentów. Instytut PAN koncentruje się na badaniach, a jego przychody zależą między innymi od subwencji, grantów, projektów oraz usług badawczych. Jeżeli podstawowe finansowanie nie pokrywa kosztów działalności, dyrektor może zaoferować nowemu pracownikowi tylko minimum przewidziane dla danego stanowiska.

Ministerstwo ustala ramy prawne i zasady finansowania systemu, ale nie wyznacza indywidualnych stawek w konkretnym instytucie. Za politykę płacową odpowiada dyrektor, który musi uwzględniać dostępny budżet. To wyjaśnia, dlaczego dwa instytuty PAN mogą proponować różne wynagrodzenia osobom o podobnych kwalifikacjach.

Niskie stawki utrudniają zatrzymanie młodych badaczy i zwiększają ryzyko powstania luki pokoleniowej. Osoby po doktoracie mogą wybrać uczelnię, sektor prywatny albo pracę za granicą, gdzie ich specjalistyczne umiejętności są wyżej wyceniane. Jeżeli pensja zasadnicza nie pozwala na samodzielne utrzymanie, granty i dodatkowe zajęcia stają się warunkiem pozostania w zawodzie, a nie tylko sposobem na rozwój badań.

Co oznacza to dla osoby rozważającej pracę w PAN?

Oferta z pensją minimalną nie musi oznaczać końcowego poziomu zarobków, ale wymaga dokładnego sprawdzenia warunków. Należy zweryfikować wysokość dodatku stażowego, możliwość awansu, zasady finansowania grantów i sytuację budżetową konkretnego instytutu. Sam tytuł stanowiska nie wystarcza do oceny oferty.

Pensja naukowca w Polskiej Akademii Nauk jest więc połączeniem ustawowego minimum i składników zależnych od instytutu oraz aktywności badacza. Praca w PAN nadal może dawać dostęp do specjalistycznej aparatury i ambitnych projektów, lecz bez stabilnego zwiększenia finansowania młodzi naukowcy będą coraz częściej wybierać między karierą badawczą a warunkami pozwalającymi na godne życie.